Joplin: ứng dụng ghi chú mã nguồn mở cho người muốn giữ dữ liệu ngoài tầm với của Google và Microsoft

Ghi chú là loại dữ liệu người ta tích lũy nhiều năm: mật khẩu tạm, ý tưởng công việc, tài liệu tham khảo, danh sách việc. Để chúng nằm trong Google Keep hay OneNote nghĩa là tài khoản Google hoặc Microsoft quyết định bạn còn truy cập được hay không, và định dạng lưu trữ cũng do họ quyết định. Joplin đi ngược hướng đó: ghi chú là các tệp Markdown nằm trên máy của bạn, dịch vụ đám mây chỉ là một phương tiện chuyển dữ liệu giữa các thiết bị.

Ghi chú nằm trên máy trước, đám mây chỉ là bản sao

Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở kiến trúc chứ không phải giao diện. Theo trang giới thiệu chính thức, Joplin hoạt động theo mô hình “offline first”: toàn bộ dữ liệu luôn có sẵn trên điện thoại hoặc máy tính, nên ghi chú vẫn mở được khi mất mạng. Ghi chú ở định dạng Markdown, tìm kiếm toàn văn trên mọi nền tảng, có thể chỉnh trực tiếp trong ứng dụng hoặc bằng trình soạn thảo văn bản riêng của bạn.

Định dạng mở là lợi thế khó thấy lúc đầu nhưng rất rõ khi cần chuyển đi. Tệp Markdown đọc được bằng gần như mọi trình soạn thảo, trong khi một kho ghi chú nằm trong dịch vụ độc quyền thường phải xuất ra qua công cụ riêng, mất bao nhiêu định dạng tùy vào công cụ đó. Joplin nhập được ghi chú xuất từ Evernote, kể cả định dạng, tệp đính kèm và siêu dữ liệu như thời gian tạo, thời gian sửa, vị trí, nên người đang kẹt ở dịch vụ cũ không phải bắt đầu từ trang trắng.

Bộ đồng bộ cũng được thiết kế để không phụ thuộc cứng vào dịch vụ nào. Tài liệu của Joplin nêu thẳng mục tiêu tránh bị ràng buộc với bất kỳ công ty nào, kể cả Evernote, Google hay Microsoft, và việc kết nối dịch vụ ngoài đi qua các trình điều khiển nhẹ, nên đổi từ dịch vụ này sang dịch vụ khác tương đối dễ.

Sổ tay, thẻ và trình soạn thảo chia đôi màn hình đủ dùng mà không bắt người dùng dựng hệ thống

Joplin không cố trở thành bộ công cụ năng suất tất cả trong một, và đây vừa là điểm mạnh vừa là giới hạn. Ứng dụng tập trung vào ghi chú Markdown và danh sách việc cá nhân; ai đang tìm công cụ có cơ sở dữ liệu, bảng và quan hệ phức tạp kiểu Notion thì sẽ thấy thiếu. Còn người chỉ cần chỗ ghi nhanh một ý, lưu những ghi chú tra cứu dài hay chép lại tiến độ công việc thì cấu trúc sổ tay kèm thẻ là đủ, và không cần xếp nhiều tầng thư mục ngay từ ngày đầu.

Phần soạn thảo cho phép chọn giữa Markdown thuần và trình soạn thảo trực quan, chuyển qua lại bằng một nút. Chế độ chia đôi màn hình, bên trái là mã Markdown còn bên phải là bản hiển thị, hợp với người quen viết có định dạng nhưng muốn thấy kết quả ngay. Với ai chưa biết Markdown, chế độ trực quan giúp bắt đầu mà chưa cần học cú pháp.

Tự dựng Joplin Server cho quyền kiểm soát, đổi lại bằng việc bảo trì

Đây là mục đáng cân nhắc nhất với người quan tâm quyền riêng tư. Joplin Server cho phép đặt máy chủ đồng bộ trên hạ tầng của chính mình, nên bạn quyết định ghi chú nằm ở đâu và ai chạm vào được. Cái giá cũng rõ: máy chủ phải được cập nhật đều, bản sao lưu phải đáng tin, và khi hệ thống trục trặc thì người dựng là người sửa. Kho ghi chú tích lũy nhiều năm mà chưa từng sao lưu thì chỉ cần một ổ cứng hỏng là mất sạch.

Tuy vậy, tự dựng máy chủ không phải điều kiện bắt buộc. Joplin đồng bộ được qua Joplin Cloud, Nextcloud, S3, WebDAV, Dropbox, OneDrive hoặc thư mục cục bộ, và kết nối nền chạy ngầm mỗi khi ứng dụng mở, hoặc bấm “Synchronise” để chạy thủ công. Người ít kinh nghiệm quản trị có thể dùng Dropbox hay OneDrive kèm mã hóa đầu cuối: nhà cung cấp lưu dữ liệu đã mã hóa chứ không đọc được nội dung ghi chú. Đây là điểm cân bằng thực tế nhất cho số đông, còn Joplin Server hợp với người đã có sẵn máy chủ gia đình hoặc NAS.

Web Clipper, danh sách việc và plugin thay cho vài ứng dụng phụ

Ngoài ghi chú, Joplin có sẵn danh sách việc cần làm, nên checklist nhỏ nằm cạnh ghi chú dự án mà không cần mở thêm ứng dụng khác. Tiện ích Web Clipper cho Firefox và Chrome lưu nguyên trang web hoặc ảnh chụp màn hình vào ghi chú, thay thế thói quen đánh dấu trang rồi quên. Phần plugin và giao diện tùy biến cho phép mở rộng khi tính năng sẵn có chưa đủ, và người dùng cũng tự viết được plugin riêng.

Từng tính năng này không quyết định chuyện đổi ứng dụng, nhưng gộp lại chúng giúp một kho ghi chú vừa là nơi lưu tư liệu vừa là nơi theo dõi việc, mà không cần dựng một hệ thống phức tạp.

Tổng kết: ai nên thử Joplin, và bắt đầu từ đâu

Joplin miễn phí, tải trực tiếp và dùng được tại Việt Nam trên Windows, macOS, Linux, Android lẫn iOS, nên chi phí thử gần như bằng không. Người chỉ cần ghi chú nhanh với Google hoặc Microsoft và thấy ổn thì chưa có lý do gấp để đổi. Ngược lại, người tích lũy tư liệu lâu dài, lo chuyện khóa tài khoản hoặc muốn kho ghi chú còn đọc được sau mười năm nên nhập thử một sổ tay vào Joplin, bật mã hóa đầu cuối, đồng bộ qua dịch vụ đang dùng rồi mới tính chuyện tự dựng máy chủ. Giao diện không mượt bằng các ứng dụng thương mại là cái giá phải chấp nhận, còn quyền sở hữu dữ liệu thì thuộc về người dùng.

Nguồn tham khảo: XDA Developers, Joplin – What is Joplin?, Joplin – Synchronisation