Tóm tắt nhanh
- Axel Scheffler, họa sĩ minh họa The Gruffalo, đang nghiêm túc cân nhắc khởi kiện các công ty AI; ông đã trao đổi với luật sư tại Đức nhưng chưa nêu tên doanh nghiệp nào.
- Thử nghiệm so sánh cho thấy ChatGPT từ chối yêu cầu tạo Gruffalo, còn Gemini 3.8 tạo ra hình ảnh gần như không thể phân biệt với nhân vật gốc.
- Kết quả đó cho thấy khác biệt về cách các hệ thống xử lý yêu cầu, chứ chưa tự nó chứng minh có hành vi xâm phạm bản quyền.
- Một vụ kiện riêng giữa Penguin Random House và OpenAI tại Đức liên quan nhân vật chú rồng Coconut dự kiến được tòa khu vực Munich xem xét vào mùa xuân 2027.
Axel Scheffler, họa sĩ minh họa đứng sau The Gruffalo, đang nghiêm túc cân nhắc khởi kiện các công ty trí tuệ nhân tạo tại Đức sau khi thấy nhân vật của mình xuất hiện trong những hình ảnh do AI tạo ra. Một phép thử đặt ra câu hỏi khác: khi người dùng gọi thẳng tên nhân vật có bản quyền, vì sao ChatGPT từ chối còn Gemini lại tạo được một hình ảnh gần như bản gốc?
Scheffler nói với BBC London rằng ông đã liên hệ một luật sư ở Đức, nhưng chưa quyết định kiện ai và cũng chưa nêu tên công ty cụ thể. Trọng tâm của ông, theo lời chia sẻ với BBC, là muốn các công ty AI ngừng sử dụng tác phẩm của nghệ sĩ khi chưa được cho phép. Ông không nói vụ kiện đã được nộp lên tòa.
Cùng một yêu cầu, hai hệ thống đưa ra hai cách xử lý khác nhau
Khác biệt ở đây không phải một tiêu chuẩn pháp lý đã được tòa xác nhận, mà là cách mỗi dịch vụ phản ứng trước yêu cầu tạo hình. ChatGPT từ chối tạo Gruffalo khi được yêu cầu trực tiếp. Ở lượt thứ hai, yêu cầu được đổi sang mô tả một quái vật rừng nguyên bản với các đặc điểm gợi nhớ nhân vật — như bộ lông nâu xù, cặp sừng cong và gai tím — và ChatGPT tạo ra một sinh vật khác, dù vẫn có nét khiến người xem liên tưởng.
Với cùng mô tả ban đầu, Gemini 3.8 tạo ra hình ảnh gần như không thể phân biệt với Gruffalo và có cả nhân vật Chuột. Các yêu cầu tiếp theo — dựng bìa cuốn sách đầu tiên và làm poster cho sự kiện Oktoberfest có Gruffalo — cũng tạo ra hình nhân vật trong những bối cảnh mới. Kết quả này chỉ phản ánh một lần thử cụ thể, không phải phép đo toàn diện cho mọi phiên bản, tài khoản hay thiết lập của hai dịch vụ.
Việc ChatGPT từ chối không chứng minh mọi yêu cầu về nhân vật có bản quyền đều bị chặn; một lần Gemini tạo được hình cũng không đủ để kết luận hệ thống luôn làm vậy. Nhưng sự chênh lệch đủ rõ để chỉ ra rằng biện pháp bảo vệ ở tầng sản phẩm có thể khác nhau, ngay cả khi cả hai đều là công cụ tạo ảnh phổ biến. Với chủ sở hữu tác phẩm, một bộ lọc hiệu quả hơn có thể giảm đầu ra dễ nhận diện; nó không trả lời thay tòa câu hỏi về dữ liệu huấn luyện hay trách nhiệm pháp lý.
Hình ảnh giống nhân vật chưa tự động giải quyết được câu hỏi pháp lý
Hai vấn đề thường bị gộp làm một trong tranh luận về AI: việc dùng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình, và việc một mô hình tạo ra đầu ra giống một nhân vật cụ thể. Phép thử tập trung vào vế thứ hai. Còn việc một kết quả có vi phạm hay không phụ thuộc vào đánh giá pháp lý và chứng cứ, chứ không chỉ vào cảm giác rằng hình ảnh “trông giống”.
Nick Buckland, luật sư sở hữu trí tuệ tại hãng Lewis Silkin, nói với BBC rằng một nhân vật có đặc điểm riêng như Gruffalo có thể giúp lập luận của Scheffler, nhưng chứng minh xâm phạm vẫn không đơn giản. Ông giải thích mô hình học các mẫu từ tập dữ liệu rồi tạo ảnh bằng cách dự đoán hình ảnh phù hợp với yêu cầu; cách tạo đó không tự xóa câu hỏi liệu tác phẩm cụ thể có bị sao chép hoặc quyền của tác giả có bị xâm phạm hay không.
Do đó, việc Gemini tạo được hình gần với nhân vật là bằng chứng đáng xem xét trong cuộc tranh luận, nhưng chưa phải phán quyết. Tương tự, một bộ lọc chặn yêu cầu không tự chứng minh công ty đã xử lý đầy đủ quyền đối với những tác phẩm có thể có trong dữ liệu huấn luyện. Hai tầng này cần được xem riêng nếu muốn đánh giá trách nhiệm của một nhà cung cấp AI.
Đức đang là địa điểm Scheffler cân nhắc, chưa phải kết luận về luật có lợi hơn
Scheffler cho biết ông đang trao đổi với luật sư tại Đức và tin rằng Liên minh châu Âu thân thiện với người sáng tạo hơn. BBC dẫn lời Buckland rằng Đức có thể là một hướng đi cho nghệ sĩ muốn bảo vệ tác phẩm; ông nêu các vụ việc tại Đức trong đó các tổ chức quản lý quyền âm nhạc thắng kiện sau khi chứng minh lời bài hát bị sao chép nguyên văn. Tuy vậy, tiền lệ về lời bài hát không tự quyết định một tranh chấp về hình minh họa hay đầu ra do AI tạo.
Một vụ kiện khác đang được theo dõi là vụ Penguin Random House cùng tác giả, họa sĩ Ingo Siegner kiện OpenAI liên quan nhân vật chú rồng nhỏ Coconut. Theo BBC, tòa khu vực Munich dự kiến quyết định vào mùa xuân 2027 liệu OpenAI có vi phạm bản quyền hay không. Vụ này chưa phải kết quả cho tranh chấp của Scheffler, nhưng có thể trở thành một mốc quan trọng về cách tòa Đức xem xét tác phẩm thiếu nhi và AI tạo sinh.
Điểm đáng chú ý với người làm sáng tạo không phải là chọn sẵn “Đức thắng” hay “Mỹ thua”, mà là các vụ việc cần chứng cứ cụ thể: tác phẩm nào được dùng, đầu ra giống đến đâu, và quyền nào bị ảnh hưởng. Bộ lọc của từng dịch vụ là một phần trong cách giảm rủi ro; quyền của nghệ sĩ cuối cùng vẫn cần được xử lý qua cơ chế cấp phép, khiếu nại hoặc tòa án.
Vụ việc chạm tới sinh kế của nghệ sĩ, không chỉ quyền sở hữu một nhân vật
The Gruffalo đã bán hơn 18 triệu bản trên toàn cầu, theo BBC, nhưng Scheffler nói rằng mối quan tâm của ông rộng hơn tiền bồi thường cho một tác phẩm thành công. Ông muốn bảo vệ người sáng tạo hiện tại và trong tương lai. Lo ngại đó cũng xuất hiện ở những nghệ sĩ ít tên tuổi hơn, những người có ít nguồn lực hơn để theo đuổi một vụ kiện kéo dài.
Với người dùng, khác biệt giữa hai công cụ trong thử nghiệm nhắc rằng lời nhắc nhập vào không phải cách duy nhất để đánh giá AI tạo ảnh. Cần nhìn cả cách dịch vụ xử lý nhân vật có bản quyền, quy trình báo cáo và phản hồi khi chủ sở hữu tác phẩm khiếu nại. Còn đối với nghệ sĩ, một kết quả tạo ảnh gây tranh cãi chỉ là điểm khởi đầu: muốn thay đổi cách các công ty sử dụng tác phẩm, họ vẫn cần quy tắc rõ ràng và một cơ chế thực thi có thể kiểm chứng.
