Spelunkr TV: 34 kênh truyền hình cáp ‘cũ’ chạy từ băng VHS trên Internet Archive, miễn phí và không cần tài khoản

Thay vì một thư viện để người xem tự chọn từng tập, Spelunkr TV dựng lại đúng cách truyền hình cáp vận hành: 34 kênh chạy đồng bộ theo đồng hồ, bật lên là rơi vào giữa chương trình đang phát. Toàn bộ hình ảnh đến từ Internet Archive, kho lưu trữ phi lợi nhuận nổi tiếng vì giữ những nội dung mà các nền tảng khác không muốn đụng tới, trong đó có rất nhiều cuộn băng VHS do người dùng tự thu từ tivi rồi đăng lên.

Bật lên là chương trình đang chạy, không có nút chọn tập

Mỗi kênh trên Spelunkr là một luồng phát liên tục khoá theo giờ thực, đánh số trên một bảng kênh từ 2 đến 600. Lịch phát bốn giờ tới được tính ngay trong trình duyệt từ danh sách tập của từng kênh, rồi vẽ lại theo đồng hồ, nên giao diện trông như cuốn hướng dẫn truyền hình cáp cuối thập niên 1990: các hàng kênh xếp dọc, ô chương trình kéo ngang theo giờ.

Phần chọn kênh khá đủ vị. Kênh Saturday Morning (số 2) phát hoạt hình sáng thứ Bảy thu từ năm 2004 qua FoxBox, ABC Kids và Discovery Kids; Latchkey-TV (số 35) chiếu các khối hoạt hình của Toon Disney như Chip ‘n Dale Rescue Rangers; Warp Zone (số 55) phát lại chương trình game G4 năm 2004; Computer Chronicles (số 13) là các chương trình tin học đầu thập niên 1990; Suplex (số 500) phát lại đấu vật WWF. Radio-Active TV thì thuần ca nhạc, có lúc phát lại chương trình Video Hits của Úc kèm cả quảng cáo kẹp giữa. Hình và tiếng nhìn chung rất thô vì đó là băng VHS thu qua đầu VCR, nhưng với kiểu dịch vụ này, độ nhoè ấy lại là một phần của thú vui.

Không phải kênh nào cũng cũ như nhau. Kênh Meddling Kids chuyên hoạt hình Hanna-Barbera như Yogi Bear có tập phát ở chất lượng HD, ghi hình từ tháng 1/2024, còn bảng kênh hiển thị cả số người đang xem từng kênh, nên cảm giác ‘cả phố cùng xem một chương trình’ vẫn còn.

Spelunkr chỉ giữ cái khung, còn băng thì nằm ở Internet Archive

Đây là điểm khiến dự án đáng chú ý hơn một trang nhồi video cũ. Khi bấm một kênh, trình phát trỏ thẳng tới địa chỉ gốc của tệp trên Internet Archive. Thứ Spelunkr tự lưu chỉ gồm giao diện hướng dẫn kênh theo phong cách cuối thập niên 1990 và những đoạn nghỉ ngắn giữa các chương trình, thường là vài dòng chữ trên một tấm thẻ kèm chút nhạc, chọn từ nguồn Creative Commons hoặc phạm vi công cộng. Về mặt kỹ thuật, nó giống một cuốn lịch phát sóng biết bật đúng tệp đúng giờ hơn là một dịch vụ stream.

Cách dựng này kéo theo một nhược điểm cố hữu: băng nằm ở bên thứ ba, nên khi Internet Archive gỡ một tệp thì kênh hoặc chương trình đó chết theo. Người làm Spelunkr giải quyết bằng cách để Claude duyệt từng tệp trong thư viện mỗi tuần; tập nào hỏng thì hệ thống tìm tập khác thay vào, và người xem cũng có thể báo tập chết trên Discord của dự án. Đây là việc bảo trì lặp đi lặp lại, quá nhàm để một người làm tay với cả thư viện băng, nên giao cho mô hình ngôn ngữ chạy theo lịch là cách dùng AI khá thực dụng.

Miễn phí thật, và đăng nhập Discord chỉ để bình luận

Spelunkr không chèn quảng cáo và dường như không có ý định kiếm tiền; người làm tự mô tả đây là công sức của một người cộng với tiền thuê máy chủ, và có nhận quyên góp. Muốn xem thì không cần tài khoản. Chỉ khi muốn bình luận, trò chuyện theo kênh hay phản ứng trực tiếp với chương trình thì mới phải đăng nhập, và cách duy nhất là qua Discord, khi đó Spelunkr nhận tên người dùng, ảnh đại diện và địa chỉ email. Ai ngại chia sẻ email với một dự án cá nhân thì cứ xem mà không đăng nhập.

Về nền tảng, hiện có bản web và ứng dụng Roku; chưa rõ người làm có định mở rộng sang thiết bị khác hay không. Dự án khẳng định không có liên kết chính thức với Internet Archive. Cũng cần lưu ý có những trang hướng dẫn do người hâm mộ dựng riêng quanh cùng dịch vụ; trang spelunkertv.online tự ghi rõ mình là bản độc lập, không liên kết với dự án Spelunkr gốc, nên nên kiểm tra mình đang vào trang của ai trước khi đăng nhập bằng Discord.

Vùng xám bản quyền là rủi ro lớn nhất của kiểu dịch vụ này

Nội dung phát trên Spelunkr gồm phim hoạt hình, đấu vật, MV nhạc và chương trình truyền hình mà chủ sở hữu thường không cho phát miễn phí. Gần như chắc chắn nhiều chương trình trong số đó chưa được xử lý bản quyền: các MV phát trên Radio-Active chẳng hạn không có dấu hiệu được giải quyết quyền phát. Spelunkr dựa vào lập luận gần với thời Napster: tự mình không lưu nội dung có bản quyền, chỉ là cuốn hướng dẫn trỏ tới các băng do người dùng tải lên. Người làm cho biết chủ sở hữu bản quyền có thể yêu cầu gỡ nội dung và nhấn mạnh rằng họ không kiểm soát những gì Internet Archive lưu trữ.

Chưa có phán quyết nào cho cách lập luận này, nên nó vẫn chỉ là một lá chắn tự dựng, và chưa chắc đứng vững nếu một chủ sở hữu lớn làm căng. Vì vậy chưa nên coi Spelunkr là dịch vụ bền vững. Người xem không mất tiền nên rủi ro thực tế thấp, thứ có thể biến mất là một kênh hay cả trang, còn người gánh phần rủi ro pháp lý lớn hơn là người vận hành.

Vì sao lướt kênh vẫn có sức hút giữa thời xem theo yêu cầu

Netflix hay YouTube cho người xem quyền chọn mọi thứ, và chính sự quá tải lựa chọn ấy là điều Spelunkr đảo ngược: không chọn được, chỉ có thể đổi kênh và xem cái đang chiếu. Lướt kênh vài phút lúc rảnh như hồi nhỏ, không chọn trước được mình sẽ gặp chương trình gì, hóa ra lại khá thư giãn. Với thế hệ lớn lên cùng truyền hình cáp, gặp lại những đoạn quảng cáo tưởng đã quên là phần hấp dẫn nhất.

Ở Việt Nam, Spelunkr là dịch vụ phần mềm miễn phí toàn cầu nên không có chuyện giá bán hay nhà phân phối; bản web chạy được trên trình duyệt. Nội dung chủ yếu là chương trình Mỹ và vài kênh nước ngoài, nên giá trị lớn nhất nằm ở hoài niệm và sự tò mò với văn hoá truyền hình cũ hơn là chuyện giải trí hằng ngày. Cái đáng theo dõi tiếp là liệu dự án có sống được khi lượng người xem tăng, và Internet Archive cùng các chủ sở hữu bản quyền sẽ phản ứng thế nào.

Nguồn tham khảo: XDA Developers, Spelunkr TV (trang giới thiệu)